Geurval moet gifspuit vervangen



Tot in de jaren veertig van de vorige eeuw was Malaria ook in Nederland inheems. De term 'Zeeuwse Koortsen' werd gebruikt voor de ziekte verschijnselen die mensen in moerasomgeving kregen. Foto RZ2008

Geurvallen, insectennetten, schimmels en radioactieve bestraling. In de strijd tegen de bloedzoekende malariamug zijn alle middelen geoorloofd, maar nog niet zo effectief als het ecologisch destructieve DDT. Nieuw Nederlands-Amerikaans onderzoek moet dit met hulp van Bill Gates veranderen.

De Verenigde Naties willen in 2007 definitief af van het insecticide DDT. Grootschalig gebruik in de landbouw vaagde wereldwijd complete roofvogel en vispopulaties weg, en dertig jaar na de laatste spuit bevat iedere Nederlander nog sporen van het afbraakproduct DDE.

Maar landen als Zuid Afrika, die in 1996 onder Westerse druk stopten met DDT-gebruik, sproeien sinds 2001 weer tonnen gif. DDT zou namelijk het enige effectieve en goedkope anti-muggenmiddel zijn om malaria te bestrijden. Landen als Thailand en Ecuador die DDT op bescheiden schaal bleven gebruiken kennen namelijk geen epidemie.

Dit voorjaar op de Africa Malaria Day kondigden meer landen aan de Zuid-Afrikanen te volgen. Ook de Minister van gezondheid in Uganda, Jim Muhwezi wil op kleine schaal sproeipilots uitgevoeren door hutten in dorpen te impregneren. Als de proef succesvol blijkt wil zijn regering DDT weer op grote schaal invoeren, ondanks EU-protest.

Deze Westerse druk om DDT uit te bannen werd als ‘Eco-imperialisme’ betiteld door Richard Trent, directeur van gezondheidsorganisatie Africa Fighting Malaria. En volgens Muhwezi zouden Westerse landen hun kritiek moeten matigen. Volgens hem en andere Afrikaanse leiders ontzeggen Europeanen en Amerikanen de Derde Wereld een middel waarmee ze zelf van malaria zijn afgekomen.

Op dit laatste punt kun je DDT-voorstanders moeilijk tegenspreken. Ook in Nederland werd dankzij DDT  malaria uitgebannen, een ziekte die eeuwen bekend stond als ‘Zeeuwse coortsen’. Tot 1946 waren in de kustprovincies nog 8000 gevallen bekend maar dit kelderde dankzij gifsproeien tot enkele honderden in twee jaar.

DDT werd gehuldigd als de ‘atoombom tegen insecten’tot bleek dat het effectief was tegen alles dat buiten leeft. In 1970 werd sproeien hier verboden. In datzelfde jaar verklaarde de Wereld Gezondheids Organisatie Nederland (WHO) malariavrij.

 

Afrodisiaca

Tegelijk met de rehabilitatie van DDT als paardenmiddel, wordt vooral in het Westen koortsachtig gewerkt aan alternatieve oplossingen. In het Nederlandse bolwerk van het vermeende eco-imperialisme bijvoorbeeld, de Universiteit Wageningen.

Hier zoekt dr.Willem Takken met zijn entomologiegroep naar een effectief middel waarmee de malariaverspreidende muskiet Anopheles sp. zijn Waterloo kan vinden. Met geurvallen, muggenverschrikkers die afstotend stinken en schimmels die de mug aantasten voor hij kan steken.

Takken’s werk aan geurvallen heeft nu ook internationaal erkenning gekregen. Samen met twee Amerikaanse universiteiten, Vanderbilt en Yale heeft hij afgelopen week zeven miljoen euro gekregen uit het fonds van de Bill Gates Foundation voor vervolgonderzoek . De hervatting van DDT-gebruik noemt de als chemicus begonnen entomoloog ‘volslagen idioot’vanwege de toxiciteit en persistentie (DDT breekt niet af) van het spul.

“Maar ik kan het me voor landen als Zuid Afrika wel voorstellen”, zegt Takken. “Zuid-Afrikanen hebben geen zin om het hele jaar onder een klamboe te slapen als het malariaseizoen maar drie maanden duurt. Tussendoor kan een mug nog wel steken en lopen ze dus wel risico. DDT impregneren in hutten is voor meerdere maanden effectief.”

De geurvallen die hij ontwikkelt moeten de gifspuit vervangen. “Het idee lijkt op de ontwikkeling van een afrodisiaca. We ontwikkelen een mix van geuren die zo aantrekkelijk is voor de mug, dat hij de geurval invliegt en niet richting een slapende menselijke gastheer”, zegt hij.

“We hebben de afgelopen jaren uit een mix van ruim driehonderd stoffen de zes belangrijkste lokmiddelen geïdentificeerd. In de komende jaren moet daar de meest effectieve combinatie uit ontwikkeld worden die het meest aantrekt, of juist afstoot.”

De Wageningers voerden afgelopen jaar met de geurval proeven uit in Gambia. Hier, en in andere delen van Afrika komt de malariamug Anopheles gambia voor. De vrouwtjes van deze malariamuggensoort leven vrijwel uitsluitend op menselijke bloed en verspreiden zo de meeste malariaparasieten.

Tijdens het experiment ging een vrijwilliger zijn eigen mensengeur produceren door afgesloten voor muskieten in een tent  te slapen. Naast de tent werd een val met verschillende mengsels opgehangen, die in het Wageningse lab waren getest op gekweekte muggen.

Volgens collega Joop van Loon was de geurpot nog niet aantrekkelijk genoeg. “Hij trok wel muggen aan maar de meeste muggen vlogen toch richting tent”, zegt hij. “En verschillende muggensoorten vragen om andere mengsels. Daarom hebben we ook die vijf jaar extra onderzoekstijd gekregen om een geur te ontwikkelen die een mens beschermt.”

Om de voor muggen meest verleidelijke geur te vinden, staat de Vanderbilt University en Yale staan de Wageningers bij op genetisch niveau. De Amerikanen hebben een methode ontwikkeld waarbij ze de genen voor geurreceptoren van malariamuggen inplanten in fruitvliegjes. Deze insectjes kent iedereen van de vuilnisbak die nodig geleegd moet worden, en worden in ieder lab gebruikt als proefkonijn bij genexperimenten.

De fruitvliegjes krijgen op DNA-niveau de genetische ‘neus’van een malariamug ingeplant. Vervolgens worden ze aan verschillende geurcombinaties blootgesteld. De geurcombinaties waar deze gemodificeerde fruitvliegen in een wolk op afvliegen, worden geselecteerd. De Wageningers testen deze geuren dan weer in het Afrikaanse veld op malariamuggen.

Bestralen

Ookal zou de geurval na vijf jaar onweerstaanbaar blijken, dan nog is het niet honderd procent afdoende. Muggen blijven altijd hutten binnendringen, tenzij ze net als het pokkenvirus niet meer bestaan. Aanvullend wapentuig komt daarom van het Europees Atoomagentschap (IAEA) in Wenen. Insectendeskundige Bart Knols ontwikkelt hier een methode om malariamuggen onvruchtbaar te maken.

“We hergebruiken een methode voor malariamuggen die al in de jaren vijftig werd toegepast op vleesvliegen op Curaçao die eitjes leggen in wonden”, zegt hij. “Deze screwwormfly werd uitgeroeid doordat  miljoenen mannetjesmuggen werden losgelaten die onvruchtbaar waren gemaakt met radioactieve straling. Die steriele mannetjes paarden met alle vrouwtjes waardoor geen enkel eitje uitkwam. Dit is vervolgens in heel Amerika tot aan Panama toegepast.”

Het zelfde foefje wil Knols nu in Afrika herhalen met bestraalde mannetjes van malariamuggen. “Als we het onderzoek hebben afgerond kan het effectief zijn”, zegt hij. “Per dag kunnen we miljoenen mannetjes kweken, die met de bloedzuigende vrouwtjes kunnen paren. De vrouwtjes paren maar een keer in hun leven dus krijgen ze na paring geen nageslacht meer.”

Het grootste probleem blijft de uitvoering. “Je moet dit soort loslaatoperaties bijna met militaire precisie uitvoeren”, zegt Knols. “Overal moet je zoveel mannetjes loslaten zodat er geen enkel vruchtbaar vrouwtje overblijft, anders heeft het geen zin. Juist aan een strakke organisatie en een stabiele regering ontbreekt het in veel malarialanden. De bestrijding van de screwwormfly is ook om die reden vastgelopen. Colombia zit in de weg, anders hadden ze tot in de zuidpunt van Zuid Amerika al met de vlieg afgerekend.”

Ander onderzoek dat bijvoorbeeld de malariaparasiet zelf (Plasmodium falciparium) onschadelijk moet maken bevindt zich nog in een beginstadium. Wetenschapstijdschrift Nature publiceerde bijvoorbeeld afgelopen maand de ontdekking dat hemoglobine C in rode bloedcellen de aanhechting van de parasiet kan frustreren. Maar ook dit onderzoek van het Amerikaanse Laboratory of Malaria and Vector Research is vooral de opmaat voor meer onderzoek en nog geen geneesmiddel.

En dus lijkt de DDT-lobby ook in 2010 nog in haar recht te staan, nu malaria jaarlijks een miljoen slachtoffers eist. De alternatieven hebben nog jaren technische en politieke ontwikkeling nodig. En ondertussen heeft DDT haar effectiviteit als antimalariamiddel al ruimschoots bewezen, terwijl wetenschappelijk bewijs voor menselijke gezondheidsschade mager is.

Resistent

Toch is enige scepsis tegen de grootschalige herintroductie van het gif gerechtvaardigd. Er zijn namelijk veel meer factoren die de wereldwijde toename van malaria verklaren, die niets met de DDT-ban te maken hebben.

Zo neemt ook in Nederland het aantal malariagevallen weer fors toe . Het aantal meldingen steeg van een tiental in de jaren zeventig naar bijna zeshonderd afgelopen jaar. De oorzaak ligt niet bij onze ban op DDT maar bij de Hollandse reislust naar tropische vakantielanden.

Behalve luxeproblemen zijn er ook serieuzere oorzaken die om een oplossing vragen. Zo werd in dezelfde periode de malariaparasiet resistent tegen de bestaande geneesmiddelen als chloroquine. In een aantal Afrikaanse landen daalde de aandacht voor malariapreventie door verslechterde economische omstandigheden, wanbestuur en de toename van burgeroorlogen. Een toename van overstromingen, en daarmee muggenbroedplaatsen lijkt zijn tol te eisen. Wrang genoeg speelt ook de toename van het aantal geslagen waterputten bij dorpen door ontwikkelingswerk een rol.

Bovendien tonen landen als Mexico dat een antimalaria-campagne ook effectief kan zijn zonder DDT-spuit, mits deze goed door de overheid gecoördineerd wordt. Met goede monitoring en preventie met geïmpregneerde klamboes bracht het land het aantal malariagevallen drastisch terug, terwijl er sinds 2000 geen druppel DDT vloeide.

Een andere reden om gereserveerd te kijken naar de repatriëring van DDT als wondermiddel, is de resistentie van muggen tegen gif. Overmatig gebruik heeft op korte termijn effect maar kan op lange termijn averechts werken. De reden dat El Salvador al in 1968 stopte met sproeien was dat muggen resistent werden.

“Juist door het tijdelijk uitbannen van DDT is het middel in veel landen effectief gebleven tegen insecten”, zegt Van Loon. “Zodra je een pesticide massaal gebruikt ontstaat na korte tijd een populatie muggen die resistent is. Omdat DDT lang niet is gebruikt is die resistentie verdwenen. Als er weer overal massaal wordt gespoten zal dat niet lang duren en ben je weer een effectief middel kwijt, en sta je alsnog met lege handen.”