Gebruik van ratio is onverstandig

Opiniestuk, goed voor boekenbonnetje. Aanleiding was dat iemand weer het simplistische argument hanteerde dat de wereld zonder godsdienst minder gewelddadig zou zijn. Als dat zo is, begin ik een Hitler/Stalin-kledinglijn en word ik reisleider bij Mao heropvoedingsvakanties...

Religie is menselijke basisbehoefte

14 januari 2003

Een beroep doen op de ratio doet het altijd goed bij mensen die zich tot de intellectuelen willen rekenen. En geen wonder, is het niet de ratio die ons uit de klauwen van de natuur heeft gered? Steeds wordt vervolgens gesteld dat religie een rationele heilsstaat in de weg blijft staan. Maar moeten we wel per sé van religie af om in deze hemel te komen?

In het van religie gezuiverde paradijs waar de 'verstandigen' voor pleiten nemen mensen zelf het heft in handen zonder zich te beroepen op een hogere autoriteit. Ratio en haar neef, de natuurwetenschap, helpen daarbij als waardenvrij en onfeilbaar handvat om onze onzekerheden omtrent leven en werkelijkheid weg te nemen.

De actualiteit heeft laten zien dat van deze controleerbaarheid na twee eeuwen nog weinig is terechtgekomen. We weten veel meer, maar kampen nog met dezelfde menselijke problemen die ons onzeker maken over ons bestaan. En die dankzij het gebruik van ratio juist verergerd zijn. Met een druk op de knop kan nu meer vernietigd worden dan met een speer.

Behalve voor ontwikkeling van technologie wordt de ratio vaak juist aangewend om een irrationeel doel te behalen, en zeker niet voor een verlichtingsideaal. Bijvoorbeeld behoeftebevrediging. Zo zijn er al heel wat strategieën uitgezet door mensen om seksueel aan hun trekken te komen. Het hebben en beleven van seks is voor mensen een groter doel dan het graag rationeel willen zijn.

Religie is, net als seks zo’n andere menselijke basisbehoefte. Grof vertaald betekent het Latijnse ‘religio’ de relatie tot het grotere geheel. Of de beleving van die relatie nu in christelijk of humanistisch verband gebeurt, of in onwetendheid over de eigen overtuiging, mensen willen het graag beleven en vormgeven, bijvoorbeeld door literatuur en kunstuitingen.

Religie maakt de ‘softe’ kant van het leven, waar we niettemin hard naar op zoek zijn, tastbaar. Juist daar waar enkel ratio zijn doel voorbij zou schieten. Er zijn nog steeds weinig mensen die de mate van liefde voor een ander of het leven meten aan het endorfinegehalte in hun bloed. En dit meetresultaat in cijfers opsturen als getuigenis daarvan. Met een simpel gedicht, of voor sommigen een gebed kom je verder, hoe irrationeel dit ook moge zijn.

Een rationeel ontwerp als een hamer is geschikt om een spijker mee in de muur te slaan. Maar die hamer is ongeschikt om een medemens mee gerust te stellen. Liever gebruiken we onze menselijke vermogens daarvoor. Aan de andere kant kun je weer nog zoveel liefde en begrip tonen, maar daarmee krijg je geen spijker in een muur. Dit lukt ook niet door te bidden.

Religie heeft haar eigen terrein waarbinnen zij een nuttige functie vervult. Maar er zijn ook terreinen, zoals natuurwetenschap of de rechterlijke macht waar zij, wegens ongeschiktheid, buiten moet blijven. Religieuze verhalen zijn er om het mysterie van het leven beeldend te maken. Het gaat pas fout als deze verhalen worden gebruikt om het eigen gelijk te dienen.

Maar zoals we weten, kan alles wat goed is misbruikt worden. Met water les je je dorst, maar je kunt er ook iemand in verdrinken. En niet alleen religieuze geschriften zijn misbruikt, ook Darwin en Nietzsche zijn, door een overigens zeer antireligieus persoon, misbruikt om massamoord te rechtvaardigen. Daarmee komen we bij mijn belangrijkste punt.

Wat is nu het grote heil van dat materialistisch atheïsme, dat voorstanders in hun negentiende-eeuws aandoend betoog, keer op keer als verlicht idee aanprijzen? Als religie verdwijnt gaat het beter met de maatschappij? Bij mijn weten heeft het atheïsme, met haar arrogante dwingelandij in enkele decennia meer slachtoffers gemaakt dan er in de hele geschiedenis van de wereldreligie zijn gevallen. Moeten we aanhangers van een religie soms weer in een goelag stoppen om ze van hun waanideeën te genezen? Omdat enkele extremisten zich misdragen? Dit leek mij pas echt onverstandig.