'Het maatschappelijke belang gaat voor onze hobby'



2-09-2010

De Centrale As, een nieuwe geplande vierbaansweg doorsnijdt niet alleen het Nationaal Landschap de Noordelijke Friese Wouden. Ook leden van de lokale Wildbeheereenheid Bûtenfjild zijn verdeeld in hun visie op deze Betuwelijn van het Noorden. De asfaltzaak lijkt een precedent voor wat meer landelijke regio’s wacht onder de Crisis en Herstelwet.

KNJV-leden zijn meestal van CDA en VVD-huize. Logisch, want deze partijen zijn het meest pro-jacht. Maar deze partijen stemmen doorgaans ook vóór meer asfalt in landelijk gebied, jagersgrond dus. Zo ontstaat een schizofrene situatie, die onder de Crisis en Herstelwet alleen maar urgentie wint: hoe zijn jagersbelangen te combineren met meer asfalt en bebouwing? De KNJV is immers deelnemer aan de Biodiversiteitscoalitie en ondertekende de Agenda Landschap.

Ook in Friesland gaat het asfaltcliché op bij politieke partijen. Gedeputeerde Staten stemden met steun van CDA, VVD en PvdA vóór de vierbaansvariant van de Centrale As naar het stadje Dokkum. Het tracé loopt volledig door Nationaal Landschap de Noordelijke Friese Wouden, onderdeel van de Ecologische Hoofdstructuur. Deze Betuwelijn van het Noorden vormt de grootste infrastructurele ingreep ooit in Fries landelijk gebied. Het kost een kwart miljard euro, en verandert tenminste 700 hectare agrarisch natuurlandschap in asfalt, kunstwerk en rotonde, met daarnaast opties voor bedrijventerrein. Van de 6000 WBE-hectares zou 1000 hectare bejaagbare grond kunnen verdwijnen.

Al in januari 2011 moet de aanleg starten, zo besloot de provincie afgelopen juni. Met het nieuwe kabinet als ruggensteun, en een eventueel beroep op de Crisis en Herstelwet lijkt geen weg terug. Na juni volgt de laatste bezwaarronde. Natuurclubs als ‘It Fryske Gea’overwegen nu een gang naar de Raad van State. It Fryske Gea wil volgens directeur Ultsje Hosper nog 300 hectare weidevogelgebied sparen, door enkele onderdelen te schrappen. ‘Dat zou ook de kosten verkleinen voor natuurcompensatie’, stelt hij desgevraagd.

 

Subsidieclubs

 

Voorzitter Durk van der Zee van WBE-Bûtenfjild en CDA’er vindt het nu welletjes. “Het maatschappelijke belang gaat voor onze hobby”, zegt hij. “We hebben als WBE-bestuur dan ook besloten om de natuurorganisaties niet te steunen, maar de provincie. Wij gaan niet mee in het bezwaarcircuit. De provincie deed voor miljoenen euro’s handreikingen met allerlei natuurvriendelijke aanpassingen aan het tracé. Zoveel compensatie, dat ik het bijna onverantwoord vindt.”

Van der Zee doelt hier op faunapassages, en de voorstellen voor zogenaamde natuurcompensatie. De Provincie is verplicht invulling te geven aan compensatie omdat het volledige As-tracé door de Ecologische Hoofdstructuur loopt. Hier geldt het ‘Nee-tenzij’-regime van bebouwing. “Het landschap wordt na aanleg van de weg nog mooier dan het was”, zegt Van der Zee. “De verkeersdruk op de bestaande wegen wordt ontlast, en de houtsingels daarlangs worden opgeknapt. Enkele dissidenten in de WBE probeerden de jagers aan de kant van natuurorganisaties te krijgen. Maar daarin staan ze alleen, en ik hoop dat de schop zo snel mogelijk de grond in gaat.”

Niemand betwist hier de behoefte aan een verkeersoplossing in de regio: verkeer loopt nu door dorpen en er ontstaan onveilige situaties. Kern van de al jaren spelende controverse, is de schaal waarop de Provincie Friesland inzet, om Dokkum (13000 inwoners) op de vaart der volkeren aan te sluiten. De provincie hanteerde vanaf het begin de randvoorwaarde van een 100-kilometerregime en een vierbaansweg. Maar volgens TNO-onderzoek uit 2006, ligt de spitsintensiteit op de huidige weg ruim onder de capaciteit van een tweebaansweg. Ook bij de verwachte verkeersgroei in 2020 die de provincie zelf aanneemt.

Het TNO-onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van 10 natuurorganisaties en burgerclubs. Zij ontwikkelden in 2005 hun ‘Groene Alternatief’, een tweebaanstracé met 80 kilometerregime dat de bestaande verbinding als basis neemt, maar dat knelpunten oplost en 50 miljoen euro bespaart. Volgens hen negeerde de Provincie de landschappelijke bezwaren in de Milieu Effect Rapportage die zij zelf liet opstellen. Maar de provincie hield vast aan haar voorkeur voor een vierbaans 100-kilometerweg: hiermee verviel iedere mogelijkheid om het 80-kilometeralternatief te overwegen. Wel deed de Provincie in antwoord op wettelijke verplichtingen voor tientallen miljoenen euro’s aan natuurcompensatie.

Vanuit een politieke invalshoek krijgt de oppositie nu het imago van ‘rupsje nooitgenoeg’: subsidieclubs en Nimby’s die de inspraak misbruiken om democratische besluiten te traineren. Dit is ook het beeld dat provinciebestuurders schetsen als Piet Adema van de Christenunie in Trouw van 26 juni van ‘It Fryske Gea’. En ook volgens Van der Zee is ‘It Fryske Gea’een subsidieclub, die media misbruikt om maar geld te krijgen.

 

Jagersbelangen

 

Toch betekent het Nimby-imago van bezwaarmakers niet, dat hun hele argumentatie onjuist is, wat Van der Zee desgevraagd erkent. WBE-bestuurslid Roelof Wijmenga, jager en boer sloot zich vanwege gebrek aan steun uit de WBE aan bij ‘Fryslan Moai’, één van de protestorganisaties die met ‘It Fryske Gea’tot het gaatje wil gaan om het landschap te redden. Zo moet een procedure bij de Raad van State er voor zorgen, dat de provincie haar eigen groeicijfers voor verkeer en bevolking verantwoordt. Wijmenga is dankzij de Centrale As ook CDA-af.

‘De huidige WBE-voorzitter praat recht wat krom is, als hij zegt dat het zo mooier wordt’, stelt Wijmenga, nu aanhanger van oppositiepartij FNP. Net als vele lokale bewoners switchte hij dankzij de Centrale As. ‘Hij is zelf met zijn vrouw persoonlijk voorstander van vierbaans. Maar behartig je als bestuurder jagersbelangen, als je misschien wel 1000 hectare jachtgrond prijsgeeft, en daarbij niet eens de gedupeerden ondersteunt? Toen ik nog in het bestuur zat was de WBE in principe tegen. Nu is de oppositie door het huidige bestuur ingepakt. De grootste macht daarbij is onwetendheid. De meeste jagers hebben de MER niet eens gelezen en laten de As gelaten over zich heen komen.’

Het TNO-onderzoek is de sterkste troef. Dit verbrandt vrijwel iedere peiler waarop de vierbaans Centrale As is gebouwd. Een bundelend effect (andere wegen ontlasten) zou niet optreden omdat het huidige verkeer vooral tussen dorpen loopt. Het vierbaanstracé zou slechts 2 minuten tijdwinst opleveren, ten opzichte van het Groene Alternatief. Dit dankzij het opnemen van 3 stoplichten. De provincie ging bij haar tracékeuze van 7 procent bevolkingsgroei uit. Terwijl nieuwe groeiprognoses, opgesteld dóór de provincie zelf voor 2020 op 3 procent komen.

Provinciebestuurders verwierpen het TNO-rapport als ‘eenzijdig’.De oppositie klaagt dat de bestuurders iedere inhoudelijke discussie ontliepen. ‘Wij willen echt niet een beetje de boel ophouden, door te schermen met één of ander zeldzaam beestje”, zegt Wijmenga. ‘Het gaat ons om de inhoud. Op basis van de eigen Milieu Effect Rapportage die de provincie liet opstellen, kun je vaststellen dat ons alternatief beter scoort op veiligheid, bereikbaarheid en economie. De lokale bereikbaarheid van enkele dorpen neemt zelfs áf in het provincieplan, terwijl lokaal verkeer de hoofdmoot vormt. De Provincie negeert dit. De burgemeester van Dokkum, fel voorstander, gaf zelfs aan dat ze het Groene Alternatief nooit had gelezen.’

De rechter zou alsnog een inhoudelijke motivering moeten afdwingen, dankzij een nieuwe troefkaart: demografisch onderzoek in opdracht van de VROM-raad uit 2006. Dat gaat uit van bevolkingskrimp in plattelandsregio’s voor 2050. ‘De door bestuurders gewekte indruk, dat wij bij de onderhandelingstafel wegliepen is een groot misverstand’, zegt Hosper. ‘Ook is het een misverstand dat de Centrale As al helemaal vaststaat. Men weigerde tot nu toe inhoudelijk in te gaan op onze punten, zoals over bevolkingskrimp. We konden alleen wat met briefjes wapperen. Bij de Raad van State hopen we alsnog op een inhoudelijke motivering op bevolkingsprognoses. Veel hangt ook af van de landelijke politieke ontwikkelingen.’Bestuurder Adema stelde in Trouw al dat de rechter zou beslissen in de geest van de Crisis en Herstelwet.

 

Hosper schat zijn kansen op 50 procent. Toch, ondanks de vele oppositie wint de overheid meestal in het bezwaarcircuit. Dat stelt onderzoek van Wageningse landschapsarchitecten in Landwerk naar lokale protestclubs in maart 2009. Procedures werken vertragend en kostenverhogend: maar van uitstel is bij natuurgebied nooit afstel gekomen zoals ook de aangelegde A73 op de meest natuurrijke Maasoever toonde. Alleen in het voortraject, via massale media-aandacht kunnen protestgroepen substantiële invloed uitoefenen op de inhoud van besluiten. Voor de Wouden kwam die massale aandacht te laat: zo stemde de PVV eerder voor de As, omdat ze geloofden dat het ‘niet om echte natuur ging zoals de Veluwe’.

Voor bestuurders vormt niet de feitelijke situatie zelf, maar de politieke werkelijkheid het uitgangspunt, en dat is een bijna 2 decennia durend praatdossier. De druk van verkeer én bewoners groeit. De wil om snel ‘iets’te doen voor de regio is nu zo groot, dat bestuurders geen concessies meer kunnen doen zonder tijd- en prestigeverlies. Het emotioneel geladen loflied op natuur van de Wouden, ‘Wâldsang’, die Fado-zangeres Nynke Laverman in juni zong uit protest, vormde daarom mogelijk het requiem.

 

////Kaders

 

Natuurcompensatie in Nederland faalt

 

Omdat de Centrale As volledig door de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) wordt gelegd, is de provincie verplicht om natuur te compenseren. Dit beleid is al in 1995 geïntroduceerd. Voorwaarden daarvoor staan vastgelegd in ‘Spelregels EHS’, een beleidsdocument in 2007. Maar uitvoering van die compensatie hangt sterk af van beschikbare landbouwgrond, die zij extra moet aankopen. In dit geval moeten ook de gemeentes zelf bijdragen. Geld komt in een Nationaal Groenfonds.

Tot nu toe faalt het natuurcompensatiebeleid in Nederland volgens de Algemene Rekenkamer. In dichtbevolkt Nederland is het moeilijk en duur om compensatiegrond te vinden. Het saldo aan bij Nationaal Groenfonds ondergebrachte compensatiegelden bedraagt per eind 2008 € 163 miljoen. Van de rijksmiddelen in dat fonds (ruim € 42 miljoen per 31 december 2006) was in 2007 nog geen 10% onttrokken voor daadwerkelijke fysieke compensatie. Ook in 2008 was nog weinig geld onttrokken en was nog € 38 miljoen beschikbaar. In Friesland staat of valt de mate van natuurherstel, met de mate waarin gemeentes financieel kunnen bijdragen.

 

We moeten íets doen

 

De laatste troefkaart waar de oppositie op inzet vormt het onderzoek van demograaf Wim Derksen uit 2006 in opdracht van de VROM-raad: ‘structurele bevolkingsdaling, een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers’. Maar Derksen’s demografische prognoses zijn oude koek. Het onderzoek beschrijft de trend die al 20 jaar in Europa plaatsvindt: bevolkingsgroei vindt plaats rond stedelijke centra en het platteland zal verder leeglopen. Zijn latere onderzoek werkt vooral verhelderend, om de politieke werkelijkheid van plattelandsregio’s in perspectief te plaatsen.

Die bestuurdersreflex is in Europa in vrijwel iedere leeglopende plattelandsregio het zelfde. Zo schreef Derksen met Jules Hinssen in het vakblad Bestuurswetenschappen in 2008 nog een vervolg: ‘Afkicken van de groei’: bestuurlijke reflexen bij demografische krimp. Hierin analyseerde hij de reflexen van bestuurders in een krimpregio in Limburg. Hij onderscheidt bij bestuurders 5 reflexen op krimp. Eerst willen bestuurders de krimp ontkennen, vervolgens willen ze krimp omzetten in groei.

Als verklaring voor deze reactie van bestuurders, noemen Hinssen en Derksen het idee dat bestuurders denken dat zij falen, wanneer bevolkingskrimp optreedt. De derde reflex bij krimpregio’s, die ook in Friesland herkenbaar is noemen Hinssen en Derksen ‘de oplossing komt van buiten’, wat hij typeert als ‘wensdenken’. Vanuit die reflex geven bestuurders vervolgens versneld bedrijventerrein uit, in de hoop dat grote bedrijven van buiten plotseling vestigingskansen zien. De Friese Kamer van Koophandel stelt in een nieuwe notitie overigens de inzet op woonklimaat en recreatie centraal, om vestiging van ZZPérs en kleine ondernemingen te bevorderen.