Ieder zijn eigen oermens


28-01-2011

Wat deed de Neanderthaler in Europa uitsterven? Was het de moderne mens die kwam zag en overwon, of deed verregaande afkoeling van de aarde de oermensen uit Europa vluchten? Een andere optie kan ook: de oermens als aparte soort heeft nooit bestaan.

Al bij zijn vondst in 1856, typeerden Engelse onderzoekers de Neanderthalerschedel als ‘lijkend op een Ierse man met een lage mentale organisatie’. Sindsdien verloor Homo neanderthalensis nooit meer zijn imago van domme bruut. Het werd bevestigd door kunst en romans als ‘de Stam van de Holenbeer’van Jeanne M. Auell. Afgezien van wat gemompel in de grot, is de communicatie tussen stamleden bij de Holenbeer beperkt tot armgebaren, en een periodieke verkrachting door het stamhoofd: het overstijgt het niveau niet van de gemiddelde Hip Hop videoclip.

De primitievelingen sidderen en beven in hun grot voor het nieuwe intellect dat zojuist uit Afrika kwam aanzetten: Homo sapiens. De roman verliep zo geheel volgens de meer dan een eeuw heersende competitietheorie, die uitgaat van de Neanderthaler als domme bruut. De slimme sapiens kwam, zag en overwon in Europa dankzij superieure techniek. Exit Neanderthaler. Maar is er ooit wel enig bewijs geweest voor deze populaire versie van Neanderthalers? Niet volgens archeoloog prof Christian Weniger, directeur van het Neanderthalmuseum in het Neandertal, vlakbij Dusseldorf.

“We hebben nu zo’n 1000 vindplaatsen van Neanderthalers, met 300 individuen”, stelt hij. “Nergens is bewijs dat ze primitiever waren dan sapiens’, zegt Weniger. ‘Paleo-antropologen houden vast aan het vergelijken van schedelvormen, en benoemen zogenaamde ‘primitieve’kenmerken. Maar waarom? Neanderthalers hadden grotere hersenen, gebruikten het zelfde gereedschap, en beide waren jager-verzamelaar. Een verschil is de afwezigheid van kunst. Maar Neanderthalers begroeven hun doden, en ze gebruikten wel versieringen op het lichaam als schelpen en tanden. Dus ze waren wel in staat tot symbolisch gedrag.”

Het Neanderthal Museum werkt mee in een nieuw onderzoeksproject ‘Our Way to Europe’, met de universiteiten van Aken, Bonn en Keulen. Dat moet meer duidelijkheid geven over de vraag: hoe slim was de Neanderthaler? En was het eigenlijk wel een andere soort dan sapiens? Niet volgens Weniger. Hij ziet de oermens hooguit als vroege Europeaan, een variant op moderne mensen die uit Afrika aanwaaiden in vele vestigingsgolven.

Weniger voelt zich bevestigt door het nieuwe DNA-onderzoek van Svante Paabo van het Duitse Max Planck Instituut. Paabo werkt aan het ‘Neanderthal Genome Project’. Deze nieuwe technische loot aan de boom van oermenselijke evolutie, paleogenetica moet het oermenselijk DNA ontrafelen uit botrestanten. In mei publiceerde Paabo al delen van een ‘genenkaart’van de Neanderthaler. Op vindplaatsen in het Nabije Oosten zouden oermens en Homo sapiens gewoon door elkaar leven. Dat blijkt nu dus niet alleen uit de mix van moderne en oermensbotten op archeologische vindplaatsen. Ook hun DNA blijkt een mix van Neanderthal en moderne mens. Neanderthalers hadden ook het ‘Foxp2-gen’, dat onderzoekers associëren met spraakvermogen.

Er is één probleempje. Europese Neanderthalers vertoonden veel minder overlap met moderne mensen, dan de Aziaten. Dat weerspreekt Wenigers vroegere theorie, die de bruut moest verzachten: de Neanderthalers stierven niet uit in Europa. Zij gingen al liefde bedrijvend op in sapiens. Het Neanderthalermodel, dat bezoekers sinds 2006 in zijn museumentree verwelkomt, lijkt dan ook op een flowerpower-jagerverzamelaar. Nu heeft hij een andere hypothese: 4 koudegolven deden Neanderthalers de das om.

‘Dankzij alle klimaatonderzoek bestaan nu veel nauwkeuriger klimaatreconstructies van de periode tussen 50.000 en 20.000 jaar geleden’, stelt Weniger. Er blijkt niet één lange ijstijd te bestaan, maar ook veel kortstondige abrupte klimaatverandering. Daarin zien we nu duidelijk 4 plotselinge koude-evenementen, Heinrich Events die voorheen niet werden opgemerkt. Die lijken samen te vallen met cultuurveranderingen bij mensen.’

De competitietheorie, die stelt dat de bruten werden overrompeld door de slimme sapiens, kan zo letterlijk in de ijskast. De Neanderthalers raakten bij de laatste koudegolf ingesloten tussen ijs in het Noorden, en een kurkdroge woestijn in de huidige Middellandse Zee. Wegtrekken was niet meer mogelijk: exit oermens. Homo sapiens uit Afrika trof een leeg Europa aan. Zo is de verdwijning van de Neanderthaler opgelost, en het DNA-probleem. Maar is het ook waar? Of promoot iedere onderzoeker gewoon zijn eigen beeld van de oermens?

‘Gezien het bewijs dat we nu hebben, is onze theorie mogelijk’, zegt Weniger. ‘We publiceren de hypothese komend jaar. Gedetailleerd klimaatonderzoek geeft weer een frisse blik op het onderzoek naar de Neanderthaler. Meer dan het culturele vooroordeel van wilde bruut. Dat beeld zat diep in allerlei cultuuruitingen in Europa, en meteen al bij de eerste Neanderthaler plakten onderzoekers dit beeld op de vondsten. Onderzoekers brachten dat vooroordeel een eeuw lang als bagage mee bij de kijk op evolutie. Maar als je gewoon naar het bewijs teruggaat, zie je dat dit slechte imago nergens op is gebaseerd.’